Czy Bóg decyduje o naszej śmierci? Co mówi wiara katolicka?
„Widocznie nadszedł jego czas”. Jedna osoba wypowiada te słowa, bo przynoszą jej ulgę. Inna, słysząc je po śmierci kogoś bliskiego, myśli: „Czy to znaczy, że cokolwiek byśmy zrobili, umarłby dokładnie tego samego dnia?”. W tych dwóch reakcjach kryje się ważna różnica. Można powierzyć zmarłego Bogu, a jednocześnie uczciwie pytać o okoliczności jego śmierci.
Według wiary katolickiej Bóg zna całe życie człowieka, także jego koniec. Wiara w Opatrzność nie oznacza jednak, że każdą konkretną śmierć należy rozumieć jako osobny Boży nakaz: właśnie tego dnia, w tym miejscu i w taki sposób. Katolik może ufać, że bliska mu osoba jest w rękach Boga, i przyznać: „Nie wiem, dlaczego umarła właśnie teraz”.
Czy każdy człowiek ma z góry wyznaczony dzień śmierci?
Najwięcej zależy od słowa „wyznaczony”. Jeśli pytasz, czy dla Boga dzień ludzkiej śmierci pozostaje niewiadomą, odpowiedź katolicka odwołuje się do Jego wszechwiedzy. Katechizm ujmuje tę myśl w punkcie 600: dla Boga wszystkie chwile czasu są obecne. Jeśli natomiast pytasz, czy istnieje niezmienny termin, który musiałby się spełnić bez względu na zachowanie ludzi, pytasz już o fatalizm. To dwa różne twierdzenia.
Wyobraź sobie kierowcę, który po długiej trasie czuje, że zasypia, zjeżdża więc na parking i odpoczywa. Nie potrafi powiedzieć, co by się wydarzyło, gdyby pojechał dalej. Potrafi natomiast powiedzieć, dlaczego podjął taką decyzję: odpowiada za pasażerów i innych ludzi na drodze. W katolickim rozumieniu Opatrzności ta odpowiedzialność jest rzeczywista. Rozum, ostrożność i pomoc udzielona w porę mają znaczenie również dla człowieka wierzącego.
Co Biblia mówi o śmierci i woli Boga?
Autor Księgi Mądrości pisze, że Bóg nie uczynił śmierci i nie cieszy się ze zguby żyjących (Mdr 1,13–14). Ten fragment mówi przede wszystkim o tym, kim jest Bóg wobec stworzenia. Nie podaje ukrytej przyczyny jednego wypadku ani nie tłumaczy, dlaczego jedna rodzina cieszy się długim życiem dziadków, a inna doświadcza przedwczesnej straty.
Katechizm opisuje śmierć jako kres ziemskiego życia i rozpatruje ją w świetle śmierci oraz zmartwychwstania Chrystusa (KKK 1006–1014). Stąd bierze się chrześcijańska nadzieja, że więź człowieka z Bogiem sięga poza granicę życia ziemskiego. Jest to odpowiedź na pytanie, na co wolno mieć nadzieję po śmierci. Pytanie rodziny, dlaczego do tej śmierci doszło wczoraj, może pozostać otwarte.
Czy tragiczna śmierć jest karą od Boga?
W Ewangelii Łukasza Jezus przywołuje los osiemnastu osób, które zginęły pod gruzami wieży w Siloam. Pyta słuchaczy, czy uważają zabitych za bardziej winnych od pozostałych mieszkańców Jerozolimy, i odrzuca taki osąd (Łk 13,1–5). Wzywa przy tym do nawrócenia tych, którzy słuchają. Nie pozwala im użyć cudzej tragedii jako dowodu winy ofiar.
To ważne także przy pytaniu stawianym po cichu: „Czy ta śmierć wydarzyła się dlatego, że za mało się modliłem?”. Sam fakt straty nie daje podstaw do takiego wniosku. Podobnie długość czyjegoś życia nie pozwala ocenić jego wiary ani tego, jak bardzo był kochany przez Boga.
Skoro Bóg zna przyszłość, jaki sens ma ratowanie życia?
Najprościej zobaczyć to na przykładzie człowieka leżącego przy drodze w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,30–37). Samarytanin podchodzi, opatruje rany, przewozi poszkodowanego w bezpieczne miejsce i zapewnia mu dalszą opiekę. Nie musi wcześniej ustalić, ile czasu pozostało rannemu. Wystarcza mu wiedza, że obok jest ktoś, komu może pomóc.
Podobnie jest z odpowiedzialnością za wyrządzoną krzywdę. Jeśli do śmierci doprowadziła przemoc albo czyjeś zaniedbanie, wiara w Opatrzność nie odbiera rodzinie prawa do poznania faktów. Katechizm odróżnia Boże dopuszczenie zła moralnego od jego spowodowania przez Boga (KKK 311). Można więc jednocześnie modlić się za zmarłego, domagać się wyjaśnienia przyczyn i podjąć działania, które ochronią kolejnych ludzi.
Czy wolno mieć do Boga żal po stracie bliskiej osoby?
Po śmierci Łazarza Marta wychodzi na spotkanie Jezusa. Mówi Mu, że gdyby był przy nich, jej brat by nie umarł. Później podobne słowa wypowiada Maria. Obie zwracają się do kogoś, komu ufały i od kogo oczekiwały pomocy. Ewangelista zachowuje ich słowa, a przy grobie pokazuje również płaczącego Jezusa (J 11,17–35).
Ta scena zostawia miejsce na modlitwę człowieka, który nie ma w sobie zgody na to, co się stało. Można powiedzieć Bogu „tęsknię”, „jestem zły” albo „nie rozumiem”. W opowieści o Łazarzu łzy i wiara współistnieją. Człowiek w żałobie nie musi wybierać między jednym a drugim.
Co powiedzieć zamiast „Bóg tak chciał”?
Własnej stracie każdy może nadawać sens w swoim tempie. Przy cudzej stracie warto zostawić tę przestrzeń osobie, której najbardziej brakuje zmarłego. Zdanie „Bóg go potrzebował” wypowiedziane z najlepszą intencją może obudzić bolesne pytanie: „A czy jego dzieci potrzebowały go mniej?”. Bliżej doświadczenia tej rodziny będzie proste: „Bardzo mi go brakuje. Czy chcesz dziś o nim porozmawiać?”. Czasem większą pomocą okaże się propozycja odebrania dzieci ze szkoły albo obecność w pierwszą niedzielę po pogrzebie, kiedy goście już wyjechali.
Gdy ktoś pyta: „Czy to właśnie tego dnia Bóg postanowił zabrać mojego tatę?”, uczciwa odpowiedź może brzmieć: „Nie wiem, dlaczego umarł tego dnia. Mogę razem z tobą powierzyć go Bogu”. Taka odpowiedź szanuje zarówno wiarę pytającego, jak i jego prawo do dalszych pytań.
